Karabük’ün tarihi ilçesi Safranbolu’ya ait 1840 yılı vergi kayıtları, dönemin sosyal yaşamına ilişkin dikkat çekici ayrıntıları gün yüzüne çıkarıyor.
Arşiv belgelerinde bazı vatandaşların meslek hanesine “deli” olarak kaydedildiği görülürken, bu kişilerin kendi içinde farklı sınıflandırmalara tabi tutulduğu ortaya çıktı.
Araştırmacıların incelediği kayıtlarda, günümüzde tek bir kavram olarak kullanılan “delilik” için farklı ifadelerin yer aldığı görülüyor. Belgelerde en sık karşılaşılan tanımlamalar arasında “meczup” ve “mecnun” bulunurken, bunların yanı sıra “vâlih”, “behlûl” ve “divâne” gibi unvanlar da dikkat çekiyor.
Kayıtlarda geçen kavramların anlamları da dönemin düşünce dünyasına ışık tutuyor. “Mecnun” kelimesi cinnet kökünden gelirken, daha çok akıl sağlığını yitirmiş veya aşkından deliye dönmüş kişiler için kullanılıyordu. “Meczup” ise ilahi aşk ve manevi cezbe hali yaşayan kişiler için tercih edilen bir ifade olarak öne çıkıyor.
Belgelerde yer alan “vâlih” şaşkın ve dalgın kimseleri, “behlûl” ise saf ve neşeli kişileri tanımlarken, Farsça kökenli “divâne” kelimesi ise doğrudan çılgın anlamında kullanılıyordu.
Araştırmacılar ayrıca günümüzde kız ismi olarak kullanılan bazı kelimelerin de geçmişte farklı anlamlar taşıdığına dikkat çekiyor. Öz Türkçe bir kelime olan “Tilbe”nin eski kaynaklarda “deli” anlamına geldiği, yine yaygın kullanılan “Şeyda” isminin de Farsçada “deli, tutkun” anlamını taşıdığı belirtiliyor.
Ancak söz konusu kayıtların asıl dikkat çekici yönü, bu ifadelerin tıbbi veya psikolojik bir tanımlamadan çok mali bir sınıflandırma amacıyla kullanılmış olması. Osmanlı dönemi vergi defterlerinde “divane olduğundan bilâ-tekâlif idüğü” şeklindeki ifadelerle bazı kişilerin vergiden muaf tutulduğu görülüyor.
1840 yılına ait Safranbolu vergi kayıtları, yalnızca ekonomik verileri değil, dönemin toplum yapısını, dil zenginliğini ve insanların nasıl sınıflandırıldığını göstermesi açısından da önemli bir tarihi kaynak olarak değerlendiriliyor.
