Kastamonu’da 1930-1965 yalları ortasında, Selçuklu ve Osmanlı’dan yadigar kalan 30 civarında caminin gazete ilanları ile satıldığını söyleyen Araştırmacı-Yazar Mustafa Gezici, “Bin yıllık bir geçmişten gelen medeniyetimizde bozulan bu yapıların birkaç yıllık çalışmayla düzelmesini söylemek yanlışsız olmaz, kapatmamalıydık, cet yadigarı bu yapıtlara sahip çıkmalıydık” dedi.
Kastamonu’da yaşayan Araştırmacı-Yazar Mustafa Gezici, yaptıkları araştırmaya nazaran Selçuklu ve Osmanlı’dan günümüze kadar ulaşan Kastamonu’daki 30 civarında cami, mescit ve cami yerlerinin 1930-1965 yılları ortasında yayın yapan mahalli gazetelere verilen ilanlarla satışa çıkartıldığını tespit ettiklerini söyledi. “Evliyalar Şehri” olarak bilinen Kastamonu’da, satılan cami ve mescitlerin birçoğunun bakımsızlıktan yıkıldığını, birçoğunun ise farklı maksatlarda kullanıldığını belirten Gezici, 16. yüzyılda yapılan caminin bile çok düşük bir fiyattan şahıslara satıldığını tabir etti.
“Vakıfta bunun bedduası dahi vardır”
Camilerin gazete ilanları ile satıldığını belirten Gezici, “Belki de onlarcası satılmıştır, Tosya’da hatta öteki ilçelerde de mescitler satılmıştır. Bu o devrin gazetelerine de yansımıştır. O günün parasıyla 100 liraya, 200 liraya, 300 liraya şahıslara satılmıştır. Kimi caminin yeri boş kalmıştır, kimilerinin konut ya da işyeri üzere çeşitli hedeflerle kullanmışlardır. Bu gerçek değil, mescitler maksatlarına uygun kullanılmalıdır. Vakıf malıdır, vakıfta bunun bedduası dahi vardır. Bu bedduayı almamak gerekiyor. Kastamonu’da bugün birkaç tane cami ya da mescidi örnek verebiliriz. Şu anda üzerlerinde binalar bulunuyor. Dün cami olan yerde artık binalar var. Bunlardan bir tanesi Kabe Mescididir. 16. yüzyılda Hacı Tahir Efendi tarafından yaptırılmış ancak 1930’lu yıllarda çok cüzi bir paraya satılmıştır. Şu anda yeri boş, duruyor. Bir konutun bahçesi pozisyonundadır. Ne yazık ki mescitlerin ve mescitlerin kimileri yıkılmış, kimileri da farklı emellerle kullanılmıştır. Kimilerinin mihrapları dahi duruyor. Bir bahçenin duvarında mihrabı görebiliyoruz” dedi.
Yaptıkları araştırmalarda 30 civarında cami ya da mescidin satıldığını tespit ettiklerini söyleyen Gezici, “Ak Mescit ya da Türmenoğlu Mescidi, 1921 yılındaki kayıtlarda var, kent haritasında mevcut, lakin 1947 yılında 80 lira fiyatla satılmıştır” diye konuştu.
“Bunların durması gerekirdi lakin maalesef o günün kaidelerinde satılmış ve yok olmuşlardır”
Osmanlı’nın vakıf medeniyeti olduğunu söz eden Gezici, “Osmanlı’nın çöküşüyle birlikte 17. Yüzyıldan 1920’lı yıllara kadar çöküş devam ede ede gelir. 1923 yılında da Cumhuriyet kurulur. Bu yüzden Kastamonu, bir Türkmen memleketidir. Türk uzunluklarının karar sürdüğü, hiç istila görmemiş, istila görmemesine karşın her devir en çok şehit veren Osmanlı’da vilayetler ortasında yer almıştır. Bunların kitabeleri olsun, kuruluş emelleri olsun, vakfiyeleri olsun, bunlar çok değerlidir, bunların durması gerekirdi fakat maalesef o günün koşullarında satılmış ve yok olmuşlardır. Vakıf kayıtlarında, İstanbul Devlet Arşivleri kayıtlarında Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarında mescitlerin satılma maksatları üzere bilgiler ayrıntılı olarak bulunabilir. Bunlara araştırmacılar, bilim adamlarımızda ayrıntılı olarak çalışıyor” biçiminde konuştu.
“Satış ilanlarını Kastamonu’nun mahalli gazetelerinde o periyot görebiliyoruz”
Kastamonu’da satılan cami ve mescitlerin satış ilanlarını o devrin yayın yapan mahalli gazetelerinde görebildiklerine dikkat çeken Gezici, “1930’lu yıllardan 1960’lı yıllara kadar vakıfların satış ilanlarını Kastamonu’nun mahalli gazetelerinde görüyoruz. Vakıflardan satış ilanları halinde. Bunların kimileri satılmış, kimileri satılamamış. Lokal olarak satılan cami ve mescitlerle ilgili Fazıl Çiftçi arkadaşımız araştırma yapmıştır. Kastamonu’nun Cami ve Mescitleri ismi altında iki ciltlik kitap yazmıştır. Bu kitaplarda yıkılan ve satılan mescitlerle ilgili bilgilerde mevcuttur. Bu türlü bir araştırma için Fazıl Çiftçi’ye teşekkür ediyoruz” sözlerini kullandı.
“Ata yadigarı bu yapıtlara sahip çıkmalıyız”
Ata yadigarı vakıf yapıtlarına sahip çıkmaları gerektiğine işaret eden araştırmacı muharrir Mustafa Gezici, “Selçuklu ve Osmanlı’dan itibaren geriye dönük bin yıllık bir geçmişten başlayarak Cumhuriyet devri de dahil olmak üzere biz, bir vakıf medeniyetiyiz. Bu vakıf medeniyetinde vakıf malları hedefleri doğrultusunda kullanılmalı, bunların yok edilmemesi gerekirdi. Kitabeler, vakfiyeler, korunabilseydi bizlere çok dersler verirdi. Maalesef biz bu dersleri alamadık. Bin yıllık bir geçmişten gelen medeniyetimizde bozulan bu yapıların birkaç yıllık çalışmayla düzelmesini söylemek gerçek olmaz, buna çalışmak lazım, vakıflar hedefine nazaran kullanılırsa daha gerçek olur. Vakıf malları tamir edilmeli, daha çok fonksiyonel misyonları yerine getirmelidir. Kapatmamalıyız, cet yadigarı bu yapıtlara sahip çıkmalıyız” dedi.
Öte yandan Araştırmacı Müellif Fazıl Çifçi’nin “Kastamonu Mescitleri, Türbeleri ve Öteki Tarihi Eserleri” isimli kitabında da 1930’lı yıllar ile 1965’li yıllar ortasında satılan cami, mescit ve cami yerlerinin satış fiyatlarıyla birlikte kime satıldığı bilgileri yer alıyor.
Ayrıca 1942 yılında 250 lira bedel ile satışı yapılan Cebrail Mescidi de uzun yıllar depo olarak kullanıldı. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından harabe halde tekrar geri alınan Cebrail Mescidi, 2005 yılında tekrar ibadete açıldı.
