Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi (BEUN) akademisyenlerinin İnönü Mağarası’nda yürüttüğü disiplinlerarası proje, bölge tarihini tekrar yazacak bulgular ortaya koydu. Kömürün 5 bin yıl evvel insanların hastalıklarında kullanıldığı ve antibiyotik direncinin de binlerce yıllık geçmişi olduğuna ulaşıldı.
Arkeoloji ve mikrobiyoloji üzere iki farklı alanı bir ortaya getiren ve “İnönü Mağarası Hafriyatı Toprak Örneklerinin Antibiyotik Direnç Genlerinin Tespiti ve Metagenomik Analizi” ismiyle yürütülen projeye, Ankara Üniversitesi’nden de değerli bir bilimsel katkı sağlandı. Prof. Dr. Emre Keskin ve grubunda yer alan Esra Mine Ünal ile Ayşegül Er Gökçe, mağara katmanlarında yürüttükleri titiz çalışmalarla hem antibiyotik direnç genlerinin izini sürdü hem de kıymetli bakteri kümelerini da içeren geniş bir mikroorganizma haritasını muvaffakiyetle ortaya çıkardı.
Kömür 5 bin yıl evvel tedavide kullanılmış
BEUN Arkeoloji Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Fadile Gülden Ekmen, Zonguldak’taki kömür kullanımının bilinenin tersine 1800’lerde değil, günümüzden 5 bin yıl evvel tıbbi emellerle kullanıldığına dikkat çekti. Ekmen, bu bulgunun tarih öncesi insanların etraflarındaki doğal kaynakları ne kadar âlâ tanıdığını gösterdiğini vurguladı.
Karadeniz Ereğli ilçesindeki İnönü Mağarası’nda 2017 yılında bugüne sürdürülen çalışmalarda günümüzden 5 bin yıl öncesine ilişkin toprak numunelerinden tespit ettikleri sonuçları paylaşan Ekmen, Uzun Mehmet’in 1800’lü yıllarda kömürü bulmasıyla başlayan sürecin aslında tarih öncesine dayandığını anlattı.
Tarih öncesi beşerler birtakım hastalıklarını kömürle tedavi etmiş
5 bin yıl evvel insanların mide bulantısı, kusma, ishal ve karın ağrısı üzere hastalıkların tedavisinde kömür türevi materyallerin kullanıldığının altını çizen Ekmen şöyle dedi:
“Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın müsaadesi ve takviyesi yanında rektörümüz Prof. Dr. İsmail Hakkı Özölçer’in takviyeleri ve meslektaşım Doçent Dr. Hamza Ekmen’in bilimsel başkanlığında sürdürdüğümüz İnönü Mağarası hafriyatları 2017 yılından beri yapılıyor. Son projemizde Doç. Dr. Şükran Öztürk hocamızla çalıştığımız projede farklı bağlamlardan aldığımız toprak numunelerinde kimi tahliller yaparak tarih öncesindeki insanların ömür kaideleri, hastalık profilleri, beslenme alışkanlıkları üzere mevzulara dikkat çekmeye çalıştık. Beş tabakanın dördüncü katmanı olan ve biz arkeologların Erken Tunç Çağı olarak tanımladığımız katmanda, yaklaşık günümüzden 5 bin yıl evvel insanların yaşadığı bu katmanda aldığımız toprak numunelerinde tespit ettiğimiz sonuçlar, o çağda yaşayan insanların geçirdiği hastalıkların genelde etrafta maruz kaldıkları bakterilerle bağlantılı olarak gastrointestinal hastalıkları olduğunu yani mide bulantısı, kusma, ishal, karın ağrısı üzere hastalıklarla çaba ettiklerini ve bu hastalıkların tedavisiyle ilgili de kömür türevi gereçleri kullandıklarını bize gösterdi. Genelde bildiğimiz 1800’lerde Uzun Mehmet’in hikayesiyle başlayan kömürün keşfinin aslında bu tarihte değil, kömür türevlerinin günümüzden 5000 yıl evvel bu bölgede kullanıldığını göstermesi açısından çok kıymetli. Kültürel olarak baktığımızda da aslında biz kömür türevlerinin yakın tarihte işte romatizma, ateş düşürmesi üzere tedavilerde uygulandığını biliyoruz. Günümüzde çağdaş tıp da bunu kullanıyor, etkin karbon tedavisini. Fakat burada aslında altı çizilmesi gereken en değerli öge, bu tedavi biçiminin tarih öncesinden kültürel bellekle aktarılarak günümüze kadar geldiğinin altını çizmek manasında çok kıymetli. Zonguldak’ta tespit edilen bir mağarada günümüzden 5 bin yıl evvel yaşayan insan topluluklarının kömür türevi materyalleri kendi hastalıklarının tedavisinde kullanıldığına dair sonuçları özetle anlatmaya çalışıyorum.”
“Çağımızın sorunu sanılan antibiyotik direnci binlerce yıldır var”
Projenin mikrobiyolojik analizlerini yürüten Eczacılık Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Şükran Öztürk ise en çarpıcı bulgularından birinin, çağdaş tıbbın en büyük tehditlerinden biri olarak görülen antibiyotik direncinin yalnızca ilaç kullanımına bağlı olmadığını ve köklerinin binlerce yıl öncesine dayandığını kanıtlamaları olduğunu tabir etti.
Çevresel faktörler, mikrobiyal topluluklar, ömür biçimi, geçirilen hastalıklar, iklim ve ekolojik ögeler üzere pek çok faktörün antibiyotik direncini etkilediğine vurgu yapan Öztürk kelamlarını şöyle tamamladı:
“Tespit edilen beş katman var ve biz bu beş katmanın dördünden mikrobiyolojik olarak çalışma yapmak ismine toprak numuneleri aldık. Bir öbür amacımız de sanki günümüzden 6300 yıllardan itibaren başlamış olan bu devirlere ilişkin bir antibiyotik direnci bulabilir miyiz biçimindeydi çıkış noktamız. Zira antibiyotik direnci çağımızın, toplumların, tüm dünyanın ve tabi elbette Türkiye’nin de en büyük sıkıntıları ortasında yer almakta. Biz bu çalışmayla şöyle bir sonuca vardık diyebiliriz. Antibiyotik direnci yalnızca kullanıma bağlı değil, günümüzden 6300 yıl öncesine ilişkin bir periyottan itibaren aslında var olmuş ve yalnızca kullanıma bağlı değil çevresel faktörler, insan faktörleri, mikrobiyal topluluklar, hayat biçimleri, geçirilen hastalıklar, bitkisel durum, iklim, ekolojik ögeler üzere birçok faktörün de aslında direnci etkilediğini gördük. Bilhassa 3 katmanda biz antibiyotik direnç genlerini bulduk ve bu bize hakikaten direnç genlerinin çok geçmişe dayanan bir öyküsü olduğunu gösterdi. Tehlike bu manada biraz daha düşündürücü hale geldi zira yalnızca kullanım değil birçok faktörün de yer aldığı bir sorun konu bahis. Hasebiyle aslında tek sıhhat dediğimiz o bütüncül yaklaşımı destekleyen bir sonuca varmış olduk biz mikrobiyoloji olarak.”
